Chăm sóc người bệnh tai biến tại nhà: cẩm nang cho sáu tháng đầu

Chăm sóc người bệnh tai biến tại nhà: cẩm nang cho sáu tháng đầu

Xe cấp cứu về tới ngõ lúc bốn giờ chiều. Cả nhà xúm vào khiêng cha lên giường — cái giường gỗ vẫn nằm mấy chục năm nay. Bác sĩ dặn dò một tràng ở cửa viện, nhưng đứng đây, trong gian nhà quen thuộc này, không ai còn nhớ được gì ngoài một câu: "Về nhà chăm cho tốt."

Chăm cho tốt là chăm thế nào?

Không ai nói. Và thế là người con bắt đầu tự học, bằng cách sai rồi sửa, trên chính cơ thể của cha mẹ mình.

Bài này viết cho những người con đó. Toàn bộ nội dung dưới đây rút từ Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị phục hồi chức năng cho người bệnh đột quỵ của Bộ Y tế (QĐ 5623/QĐ-BYT, 2018), hướng dẫn phòng ngừa loét tì đè quốc tế EPUAP/NPIAP/PPPIA 2019, và tài liệu dành cho người chăm sóc của Hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA). Chúng tôi không tự nghĩ ra điều gì.

Sáu tháng đầu là cửa sổ vàng — nhưng quá sáu tháng không phải hết hy vọng

Hồi phục sau đột quỵ được chia làm bốn giai đoạn: 0–24 giờ (tối cấp), 24 giờ – 3 tháng (phục hồi sớm), 3–6 tháng (phục hồi muộn), và sau 6 tháng (mạn tính).

Tài liệu Bộ Y tế viết: hồi phục không phải đường thẳng mà theo đường cong, phần lớn xảy ra trong những tháng đầu. Vì vậy cần tập càng nhiều càng tốt trong sáu tháng đầu.

Nhưng ngay sau đó là một vế mà rất ít người Việt được nghe: hồi phục vẫn có thể xảy ra sau thời gian này.

Câu "quá sáu tháng là hết, thôi khỏi tập" là một trong những niềm tin gây hại nhất. Nó khiến nhiều gia đình buông tay đúng lúc người bệnh cần được tiếp tục nhất.

Cường độ được khuyến cáo (mức chứng cứ cao nhất): sau giai đoạn cấp, 45–60 phút mỗi ngày cho mỗi phương pháp trị liệu, ít nhất 5 ngày một tuần. Con số này để anh chị biết mình đang ở đâu — chứ không phải để tự trách mình.

Sáu việc sống còn trong những tuần đầu

Tài liệu Bộ Y tế liệt kê đúng sáu việc, không hơn:

1. Giữ vệ sinh tốt và phòng ngừa loét tì đè
2. Duy trì đủ nước và dinh dưỡng
3. Phòng ngừa nhiễm trùng hô hấp
4. Tạo thuận lợi cho nuốt an toàn
5. Đặt tư thế thích hợp và xoay trở thường xuyên
6. Vận động sớm

Sáu việc này nghe đơn giản. Nhưng ba trong số đó — loét, nuốt, và vận động — là nơi phần lớn bi kịch tại nhà bắt đầu. Chúng ta đi vào từng cái.

Loét tì đè: thứ gần như phòng được hoàn toàn

Đệm hơi chống loét luân phiên xả từng ống để đổi điểm tì đè. Nhưng đệm không thay được việc xoay trở.

Đây là câu mạnh nhất trong toàn bộ tài liệu Bộ Y tế, và chúng tôi trích nguyên văn:

"Với các nguồn lực và kinh nghiệm về điều dưỡng đầy đủ, loét ép không được hình thành trong thời gian bất động sau đột quỵ."

Nghĩa là loét không phải hậu quả tất yếu của bệnh nặng. Nó là thứ phòng được. Điều đó vừa an ủi vừa nặng nề: nếu cha mẹ mình bị loét, phần lớn là do cách chăm chưa đúng — chứ không phải "bệnh thì phải vậy".

Bốn kỹ thuật dưới đây rút từ hướng dẫn quốc tế EPUAP/NPIAP/PPPIA 2019. Hầu như không gia đình Việt nào biết cả bốn.

Một — nghiêng 30 độ, không phải nghiêng hẳn 90 độ

Trở mình cho người bệnh, phần lớn chúng ta lật nghiêng hẳn sang một bên. Đó là sai.

Nghiêng 90° dồn toàn bộ trọng lượng lên mấu chuyển lớn của xương đùi — chỗ xương lồi ra ở hông. Đó chính là một trong những điểm loét nặng nhất.

Hướng dẫn khuyến cáo nghiêng 30°, có kê gối chèn sau lưng. Người bệnh nằm hơi nghiêng, lưng tựa vào gối, trọng lượng phân tán ra vùng mông rộng thay vì dồn vào một điểm xương.

Hai — gót chân phải treo lơ lửng

Gót chân là vùng bị bỏ quên nhất. Nhiều nhà kê một cái gối dưới gót cho êm. Việc đó không giải quyết gì cả.

Hướng dẫn yêu cầu kê gối dưới bắp chân, phân tán trọng lượng dọc theo bắp chân, để gót chân treo hoàn toàn, không chạm mặt giường. Đồng thời tránh đè lên gân Achilles và tĩnh mạch khoeo.

Đây là việc mất ba mươi giây, không tốn một đồng, và phòng được một trong những vị trí loét khó lành nhất.

Ba — đầu giường để phẳng nhất có thể

Nâng đầu giường cao tạo lực trượt: da bám vào ga giường trong khi xương bên trong trượt xuống. Hai lớp trượt lên nhau chính là cơ chế gây loét vùng xương cùng.

Nhưng có một mâu thuẫn cần xử lý khéo: nâng đầu giường lại tốt cho việc nuốt. Cách dung hòa là nâng lên khi ăn và giữ thêm khoảng 30 phút sau ăn, rồi hạ xuống.

Bốn — bài kiểm tra ba giây mà người nhà nào cũng làm được

Thấy một vùng da đỏ, hãy ấn ngón tay vào đó ba giây rồi thả ra:

• Da trắng đi rồi hồng lại → tuần hoàn còn tốt. Giảm tì đè chỗ đó là ổn.
• Da vẫn đỏ, không trắng đi → mô đã tổn thương. Báo nhân viên y tế ngay.

Với người da sẫm màu, vết đỏ khó thấy. Hướng dẫn khuyên đánh giá thêm bằng cách sờ nhiệt độ da: vùng ấm hơn hoặc mát hơn hẳn xung quanh cũng là dấu hiệu.

Còn lịch trở mình thì sao

Tài liệu Bộ Y tế nói 2 giờ một lần. Hướng dẫn quốc tế 2019 tinh chỉnh thêm: lịch trở mình nên cá nhân hóa, tùy khả năng tự trở mình, khả năng dung nạp của da, tình trạng bệnh và mức đau của từng người.

Và một khuyến cáo nghe rất nhỏ nhưng nằm trong hướng dẫn chính thức: dùng cách nhắc nhở — đặt báo thức điện thoại, dán bảng ghi giờ ở đầu giường. Trở mình lúc ba giờ sáng là việc chỉ trí nhớ thôi không kham nổi.

Về dinh dưỡng, hướng dẫn đưa con số cụ thể cho người có nguy cơ loét: 30–35 kcal cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày và 1,2–1,5 g đạm cho mỗi kg mỗi ngày. Một cụ nặng 50 kg cần khoảng 1.500–1.750 kcal và 60–75 g đạm mỗi ngày. Cụ thể hơn hẳn câu "ăn uống đầy đủ".

Nuốt an toàn: chương nguy hiểm nhất

Nếu chỉ đọc được một mục trong bài này, hãy đọc mục này.

Không bao giờ cho ăn ở tư thế nằm ngửa.

Khó nuốt sau đột quỵ làm tăng nguy cơ viêm phổi do hít, mất nước và suy dinh dưỡng — và có thể dẫn tới tử vong. Con số trong tài liệu: viêm phổi xảy ra ở 5–9% người bệnh đột quỵ, nhưng tăng vọt lên 44% ở nhóm ăn qua ống thông dạ dày.

Tài liệu cũng ghi rõ: nằm ngửa hoàn toàn cản trở khả năng nuốt.

Bốn nguyên tắc khi cho ăn:

• Cho ăn khi người bệnh tỉnh táo nhất. Đừng cho ăn lúc đang lơ mơ vì "cho xong bữa".
• Dành thời gian để nuốt. Không giục. Mỗi miếng chờ nuốt hết mới đưa miếng tiếp.
• Đặt tư thế tối ưu — ngồi thẳng, đầu hơi cúi về trước.
• Độ đặc loãng của thức ăn cần được điều chỉnh sau khi có lượng giá chuyên khoa, không tự đoán.

Một cảnh báo chuyên môn ít người biết: phản xạ hầu họng không phải công cụ sàng lọc có giá trị cho chứng khó nuốt. Người bệnh vẫn có phản xạ này không có nghĩa là nuốt an toàn.

Dấu hiệu phải đưa đi khám lại khẩn: sụt cân liên tục kèm nhiễm trùng hô hấp tái đi tái lại.

Đừng kéo tay liệt của cha mẹ mình

Đỡ người bệnh dậy, phản xạ tự nhiên của chúng ta là nắm lấy tay họ mà kéo. Nếu đó là tay bên liệt, việc này gây bán trật khớp vai — khớp vai bị kéo trật một phần ra khỏi ổ.

Tài liệu viết ngắn gọn: "Điều quan trọng nhất là phòng ngừa bán trật." Vì một khi đã xảy ra, nó kéo theo cả chuỗi: đau vai → tăng co cứng → mất hồi phục chi trên → mất ngủ → trầm cảm.

Cách đúng là đỡ từ thân mình và bả vai, không kéo cổ tay hay cẳng tay bên liệt. Đây là kỹ năng mà tài liệu Bộ Y tế yêu cầu phải huấn luyện cho người nhà trước khi cho xuất viện — nhưng thực tế rất nhiều gia đình chưa từng được ai chỉ.

Liên quan tới co cứng, có một chi tiết đáng nhớ: bàng quang căng và loét tì đè làm co cứng nặng thêm. Nếu tay chân người bệnh đột nhiên cứng hơn thường ngày, hãy kiểm tra hai thứ đó trước khi nghĩ tới chuyện khác.

"Sao cha tôi đổi tính?" — câu hỏi làm nhiều gia đình đau lòng nhất

Người cha hiền lành cả đời bỗng cáu bẳn, nói nặng lời với con cháu. Hoặc bỗng khóc, bỗng cười vào những lúc chẳng vì cớ gì.

Đây không phải "làm nũng", cũng không phải tính nết thật lộ ra. Đây là tổn thương thần kinh, và nó có tên.

Tổn thương não trái gây liệt nửa người bên phải, thường kèm mất ngôn ngữ — không nói được hoặc không hiểu lời nói. Hành vi thường chậm chạp, thận trọng quá mức.

Tổn thương não phải gây liệt nửa người bên trái, kèm hiện tượng lãng quên bên trái — người bệnh không nhận biết được nửa bên trái của thế giới, ăn hết nửa đĩa cơm, cạo râu nửa mặt. Hành vi thường nhanh và bốc đồng.

Còn kiểu khóc cười bất chợt có tên riêng: hiệu ứng giả hành. Nó là tổn thương đường dẫn truyền thần kinh, không phải cảm xúc thật của người bệnh.

Biết được điều này gỡ được rất nhiều căng thẳng trong nhà. Người con thôi giận. Người bệnh thôi bị hiểu lầm.

Thêm hai con số để anh chị bớt tự trách: trầm cảm ảnh hưởng khoảng một phần ba người sống sót sau đột quỵ, và mệt mỏi sau đột quỵ gặp ở tới 70% — loại mệt không liên quan gắng sức và không đỡ khi nghỉ. Người nhà thường nhầm đó là lười.

Ngã — và vì sao người liệt nửa người bên trái hay ngã nhất

Đây là chỗ hai phần trên gặp nhau, và là điều hữu ích nhất bài này có thể nói.

Người tổn thương não phải (liệt bên trái) có hành vi bốc đồng: họ tự đứng dậy đi dù chân không đỡ nổi, và không ý thức được giới hạn của mình. Đây là nhóm ngã nhiều nhất.

Hệ quả rất thực tế khi chọn thiết bị: với người này, thứ cần là thanh chắn giường và chuông gọi đặt trong tầm tay. Đưa cho họ một cái khung tập đi bốn bánh để "tự tập cho nhanh khỏe" là mời một cú ngã. Với người tổn thương não trái, vốn thận trọng quá mức, câu chuyện lại ngược lại.

Tài liệu cũng nhắc: khi đánh giá nguy cơ ngã phải xét cả tâm lý sợ ngã, không chỉ yếu tố thể chất. Người từng ngã một lần thường sợ tới mức không dám tập nữa — và càng không tập thì càng yếu.

Chọn thiết bị tại nhà: hỏi đúng câu trước khi hỏi giá

Giường y tế có thành chắn: vừa chống ngã, vừa là điểm bám để người bệnh tự tập trở mình.

Khi nào thật sự cần giường y tế

Tài liệu Bộ Y tế đưa ra một thang đánh giá rất rõ. Hãy xem người bệnh tự làm được những việc nào trên giường:

• Tự đặt và điều chỉnh tư thế
• Bắc cầu — nâng mông lên khỏi mặt giường để mặc quần hoặc dịch chuyển
• Trở người sang trái và phải
• Chuyển từ nằm sang ngồi
• Từ ngồi trên giường sang ngồi mép giường

Còn bắc cầu và trở người được thì một thanh vịn gắn giường có khi đã đủ. Mất khả năng bắc cầu thì mới thật sự cần giường nâng hạ.

Và một tiêu chí gần như không ai hỏi khi mua giường: mặt giường phải đủ rộng để trở người mà không chạm vào thanh chắn. Giường hẹp nghĩa là mỗi lần trở mình người bệnh va vào thanh chắn — bầm tím, trầy da, và người nhà sinh ngại trở mình.

Một chi tiết đi ngược trực giác: tài liệu ghi rõ nên dùng nệm cứng, vì nệm mềm làm vận động chủ động khó khăn hơn. Người bệnh lún sâu vào nệm thì càng khó tự trở mình.

Đệm chống loét: hai chỗ cần, không phải một

Hướng dẫn có hai khuyến cáo riêng biệt ở mức chứng cứ cao nhất: đệm giảm áp lực cho người nằm, và đệm giảm áp lực cho người ngồi ghế hoặc xe lăn.

Phần lớn gia đình chỉ nghĩ tới đệm giường. Nhưng người ngồi xe lăn sáu tám tiếng mỗi ngày cũng loét như người nằm — và vùng loét khi ngồi thường nặng hơn.

Nói thẳng một điều: đệm chống loét không thay được việc xoay trở. Nhiều gia đình mua đệm về rồi yên tâm, và người bệnh vẫn loét.

Sáu câu hỏi trước khi mua xe lăn

Đây là sáu yếu tố Bộ Y tế yêu cầu cân nhắc, dựa theo hướng dẫn của WHO:

1. Người bệnh sẽ cần xe lăn trong bao lâu?
2. Có tự đẩy xe được không?
3. Chức năng tay và chân hiện thế nào?
4. Sẽ dùng trong môi trường nào — trong nhà, ngoài ngõ, trên bề mặt gì?
5. Dùng xe lăn để làm gì — di chuyển, ăn uống, vệ sinh, hay lao động?
6. Giá thành và nhu cầu bảo dưỡng — ở địa phương có bảo dưỡng được không?

Sau khi có xe, tài liệu còn yêu cầu đánh giá lại lần đầu sau 3 tháng, rồi mỗi 6–12 tháng. Cơ thể người bệnh thay đổi, chiếc xe vừa vặn hôm nay có thể không còn vừa sau nửa năm.

Đầu giường nâng lên tốt cho việc nuốt nhưng xấu cho da — nâng khi ăn, hạ xuống sau ăn 30 phút.

Ngôi nhà Việt Nam: ba việc cần tập trước khi về

Đây là phần không có trong bất kỳ tài liệu nước ngoài nào. Bộ Y tế nêu đích danh ba tình huống rất Việt Nam cần được tập trước khi người bệnh rời viện:

• Đi vệ sinh trên bệ xí ngồi xổm
• Dịch chuyển ra khỏi giường thấp hoặc chiếu trải sàn
• Chuẩn bị bữa ăn trên ghế có chiều cao giống ghế ở nhà

Về sửa nhà, danh sách của Bộ Y tế gồm: thanh vịn và tay vịn cầu thang, thay vòi nước, bờ dốc cho xe lăn và khung tập đi, bậc cấp phụ, nới rộng cửa, và một việc không tốn tiền — thông thoáng mọi lối đi, không để dây điện trên sàn.

Tài liệu cũng thừa nhận thẳng rằng Việt Nam thiếu nhân lực đi lượng giá nhà ở. Giải pháp được chính Bộ Y tế khuyến nghị: gia đình chụp ảnh những khu vực trong nhà có thể gây khó khăn rồi gửi cho người tư vấn. Nên nếu ai đó bảo anh chị chụp ảnh chỗ kê giường và nhà vệ sinh, đó không phải đòi hỏi lạ đời.

Người chăm sóc cũng cần được chăm

Tài liệu chia trách nhiệm của người chăm sóc thành bốn nhóm, và đọc xong anh chị sẽ hiểu vì sao mình kiệt sức:

1. Chăm sóc cá nhân — tắm, cho ăn, mặc quần áo, đi vệ sinh
2. Chăm sóc nội trợ — nấu ăn, dọn dẹp, giặt giũ, mua sắm
3. Chăm sóc sức khỏe — thuốc men, lịch khám, tập luyện, vết thương, thiết bị
4. Chăm sóc tình cảm — trò chuyện, bầu bạn, hoạt động có ý nghĩa

Bốn công việc. Một người làm. Thường là làm thêm ngoài công việc kiếm sống của chính mình.

Tài liệu ghi rõ những thay đổi hành vi của người bệnh "góp phần đáng kể vào gánh nặng và căng thẳng của người chăm sóc". Nghĩa là sự mệt mỏi của anh chị được ghi nhận trong tài liệu chuyên môn — không phải anh chị yếu đuối.

Một điều nữa nên biết: nguy cơ đột quỵ lần hai tích lũy khoảng 43% trong 10 năm, tức khoảng 4% mỗi năm. Uống thuốc đều, kiểm soát huyết áp, tái khám đúng hẹn — đó là phần việc quan trọng ngang với mọi kỹ thuật chăm sóc trong bài này.

Câu hỏi thường gặp

Bao lâu phải trở mình một lần?
Hướng dẫn Bộ Y tế nêu mốc 2 giờ một lần. Hướng dẫn quốc tế 2019 khuyên cá nhân hóa theo khả năng tự trở mình, tình trạng da và mức đau của từng người. Với người nằm hoàn toàn, 2 giờ vẫn là mốc an toàn để bắt đầu.

Có đệm chống loét rồi thì thôi trở mình được không?
Không. Đệm giảm áp lực chứ không loại bỏ nó. Đây là hiểu lầm phổ biến nhất và cũng gây hậu quả nhất.

Quá 6 tháng rồi tập có còn tác dụng không?
Tài liệu ghi rõ hồi phục vẫn có thể xảy ra sau 6 tháng, dù phần lớn tiến bộ đến trong giai đoạn đầu. Không nên coi mốc 6 tháng là dấu chấm hết.

Người bệnh không chịu tập, cáu gắt, có phải cố tình không?
Thay đổi hành vi và cảm xúc là di chứng thần kinh thường gặp. Trầm cảm gặp ở khoảng một phần ba người sống sót, mệt mỏi sau đột quỵ tới 70%. Nên trao đổi với nhân viên y tế thay vì thúc ép.

Nhà chật, không có chỗ kê giường y tế thì sao?
Trước khi tính tới giường, hãy xem người bệnh còn "bắc cầu" và tự trở người được không. Nếu còn, thanh vịn gắn giường và cách kê gối đúng có thể đủ cho giai đoạn này.

Điều chúng tôi mong anh chị mang về

Trong tất cả những gì đã đọc, có một câu chúng tôi muốn anh chị nhớ hơn cả — và nó nằm trong phần triết lý của tài liệu Bộ Y tế:

"Mỗi cá nhân là một chuyên gia trong cuộc sống của chính họ" — và "các gia đình biết điều gì tốt nhất cho người bệnh".

Anh chị là người hiểu cha mẹ mình nhất. Không ai trong ngành y tế, kể cả chúng tôi, hiểu hơn. Những kỹ thuật trong bài này không phải để dạy anh chị cách yêu thương — mà chỉ để việc yêu thương ấy bớt đi vài vết loét, vài cú ngã, vài đêm mất ngủ vì lo.

Nếu trong nhà đang cần thiết bị hỗ trợ, anh chị xem tham khảo tại đây:

• Đệm chống loét — đệm nước mát
• Giường y tế
• Xe lăn, nạng, khung tập đi
• Ghế bô vệ sinh

Xem đệm chống loét hoạt động thế nào:

Còn nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, cứ gọi và kể tình trạng — người bệnh còn tự trở mình được không, ai là người chăm chính, nhà rộng hẹp thế nào. Có khi câu trả lời của chúng tôi là chưa cần mua gì cả, chỉ cần kê lại cái gối cho đúng.

Gọi hoặc nhắn Zalo: 0977.014.486 · mở cửa 7h30 – 21h00 tất cả các ngày. Ba cơ sở tại Thành phố Vinh, Nghệ An.

Đọc thêm

• Thuê hay mua giường y tế: cái nào hợp với nhà mình
• Đệm chống loét cho người nằm lâu: chọn đúng loại và 4 việc phải làm kèm
• Chọn xe lăn cho người già: bốn số đo phải biết trước khi mua
• Ghế bô vệ sinh cho người bệnh: chọn loại nào cho đúng

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế — Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị phục hồi chức năng cho người bệnh đột quỵ, ban hành kèm QĐ 5623/QĐ-BYT ngày 21/9/2018 (phần Hướng dẫn chung, Hoạt động trị liệu, Vật lý trị liệu)
• EPUAP / NPIAP / PPPIA — Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Quick Reference Guide, 2019
• American Heart Association — Caregiver Guide to Stroke; Life After Stroke Guide

Người chịu trách nhiệm nội dung: Dược sĩ Hải — Giám đốc điều hành 3T-Mart, thiết bị y tế và phục hồi chức năng, Thành phố Vinh, Nghệ An.

Lưu ý: nội dung mang tính tham khảo cho người chăm sóc tại nhà, không thay thế chẩn đoán, chỉ định và điều trị của nhân viên y tế. Mọi thay đổi về chế độ ăn, thuốc, cường độ tập luyện hay thiết bị hỗ trợ đều nên trao đổi với bác sĩ đang theo dõi người bệnh.