Trang chủ
>
>

Kiến thức hữu ích

Sao cha tôi đổi tính sau tai biến? Câu trả lời ở não

Người cha trước đây hiền lành, ít nói. Giờ hay cáu gắt vì những chuyện rất nhỏ, cố chấp, có lúc đang nói chuyện bình thường thì bật khóc.

Người con chăm cha ba tháng, có hôm ngồi một mình tự hỏi: "Cha mình đâu rồi?" Rồi thấy có lỗi vì chính mình cũng đang bực.

Nếu anh chị đang ở trong hoàn cảnh đó, xin nói trước một câu: phần lớn những thay đổi này không phải do cụ đổi tính, mà do tổn thương thần kinh. Hiểu được điều này không làm việc chăm nhẹ đi, nhưng nó gỡ được cảm giác có lỗi.

Tổn thương bên nào của não quyết định cụ thay đổi thế nào

Đây là câu hỏi đáng hỏi bác sĩ nhất mà hầu như không gia đình nào hỏi: tổn thương ở bên nào của não?

	Tổn thương NÃO TRÁI → liệt bên phải	Tổn thương NÃO PHẢI → liệt bên trái
Ngôn ngữ	Hay mất ngôn ngữ — không nói được hoặc không hiểu lời nói, chữ viết	Thường nói được bình thường
Tính cách mới	Chậm chạp, thận trọng quá mức — việc gì cũng do dự	Nhanh, bốc đồng — tự đứng dậy dù không đi được
Đặc điểm riêng		Lãng quên bên trái — ăn hết nửa đĩa, cạo râu nửa mặt, không phải cố ý
Nguy cơ chính	Trầm cảm, ngại vận động	Ngã

Riêng tổn thương thân não có thể ảnh hưởng cả hai bên, kèm mất phối hợp vận động.

Biết được bên nào giúp gia đình bớt trách nhầm. Cụ không trả lời không phải vì giận dỗi — có thể cụ không hiểu được câu hỏi. Cụ ăn hết nửa đĩa rồi bảo đã xong không phải kén ăn — có thể cụ không nhìn thấy nửa đĩa bên trái.

Khóc cười bất chợt — có tên gọi hẳn hoi

Cụ đang bình thường bỗng bật khóc, hoặc cười vào lúc không ai cười. Nhiều gia đình tưởng cụ "làm nũng" hoặc sợ cụ có vấn đề tâm thần.

Trong y văn, hiện tượng này có tên: hiệu ứng giả hành — khóc hoặc cười vào những lúc bất ngờ, không phù hợp với cảm xúc thật bên trong. Đây là hậu quả của tổn thương thần kinh, không phải cụ giả vờ.

Biết tên gọi của nó giúp cả nhà bớt căng thẳng, và giúp anh chị mô tả đúng cho bác sĩ trong lần khám tới.

Những thay đổi khác mà người nhà hay hiểu lầm

Hướng dẫn của Bộ Y tế liệt kê rõ những thay đổi thường gặp sau đột quỵ: dễ cáu giận, hiếu chiến, cố chấp, lãnh đạm, dễ thay đổi cảm xúc, thiếu kiềm chế, bốc đồng.

Và tài liệu ghi thẳng một câu mà chúng tôi nghĩ mọi người con nên đọc: những thay đổi này "góp phần đáng kể vào gánh nặng và căng thẳng của người chăm sóc". Nghĩa là: việc anh chị thấy mệt và thấy bực là điều đã được ghi nhận trong tài liệu chuyên môn, không phải vì anh chị kém kiên nhẫn.

Ba con số nữa để anh chị đỡ thấy đơn độc:

Trầm cảm ảnh hưởng khoảng một phần ba người sống sót sau đột quỵ
Mệt mỏi sau đột quỵ gặp ở tới 70% — là loại mệt không liên quan gắng sức và không đỡ khi nghỉ
Rối loạn cảm giác xảy ra ở khoảng 85% người bệnh

Riêng chuyện mệt mỏi, tài liệu khuyến cáo không nên ép buộc các khoảng thời gian nghỉ. Cụ kêu mệt kéo dài thì việc cần làm là báo bác sĩ tầm soát trầm cảm, chứ không phải bắt nằm thêm.

Hôm nay tốt, mai kém — không phải cụ giả vờ

Đây là điều gây hiểu lầm nhiều nhất trong nhà. Tài liệu nêu rõ: khiếm khuyết sau đột quỵ thay đổi theo thời gian và theo môi trường. Cụ làm được việc gì đó hôm nay, mai không làm được — đó là đặc điểm của bệnh, không phải cụ lười hay làm nũng.

Thêm nữa, một số người bệnh hiểu biết kém về chính khó khăn của mình — họ không nhận ra mình đang yếu tới đâu. Đây là lý do người liệt bên trái hay tự đứng dậy đi và ngã.

Bốn việc giúp được, không tốn tiền

Hỏi bác sĩ tổn thương ở bên nào của não và ghi lại. Câu này quyết định cách nói chuyện và cách giữ an toàn cho cụ.
Nói ngắn, từng câu một, chờ cụ đáp. Với người mất ngôn ngữ, câu dài nhiều ý là câu không hiểu được.
Đừng tranh luận đúng sai khi cụ cáu. Đổi chủ đề, ra khỏi phòng vài phút rồi quay lại.
Chia việc trong nhà. Tài liệu chia rõ bốn nhóm việc của người chăm: chăm sóc cá nhân · nội trợ · sức khoẻ · tình cảm. Nhóm thứ tư hay bị bỏ quên nhất, mà lại là nhóm giữ cho cụ không trầm cảm.

Khi nào phải báo bác sĩ

Cụ nói tới chuyện không muốn sống nữa, hoặc buồn kéo dài, bỏ ăn, không muốn gặp ai
Cáu gắt, kích động tăng lên rõ rệt so với vài tuần trước
Lú lẫn tăng lên, quên nhiều hơn hẳn
Mệt mỏi kéo dài không đỡ khi nghỉ
Khóc cười bất chợt làm cụ ngại ra ngoài, ngại gặp người

⚠️ Về thuốc: mọi loại thuốc liên quan tới tâm lý, thần kinh hay "bổ não" đều là chỉ định của bác sĩ. Tài liệu còn nêu rõ không dùng thuốc chống trầm cảm để phòng ngừa trầm cảm sau đột quỵ. Xin đừng tự mua theo lời mách.

Điều chúng tôi mong anh chị mang về từ bài này

Cha mẹ mình không biến thành người khác. Bộ não bị tổn thương ở một vùng, và vùng đó điều khiển cách người ta giữ bình tĩnh, cách hiểu lời nói, cách nhìn thấy thế giới.

Người con hiểu điều đó sẽ bớt trách cha mẹ, và quan trọng hơn — bớt trách chính mình.

Bối cảnh đầy đủ cho sáu tháng đầu có trong bài Chăm sóc người bệnh tai biến tại nhà. Về những việc người nhà hay làm sai, xem Chăm sóc người tai biến liệt nửa người: 6 việc hay sai.

Giữ an toàn cho người hay bốc đồng

Với cụ liệt bên trái, hay tự đứng dậy dù chưa đi được, thiết bị giúp được một việc rất cụ thể: giữ cho cụ không ngã khi không có ai bên cạnh.

Giường y tế có thanh chắn hai bên — thứ cần trước tiên với người bốc đồng
Khung tập đi, gậy bốn chân — nhưng chỉ dùng khi có người bên cạnh với nhóm này
Xe lăn điện — không phù hợp với người bốc đồng hoặc lú lẫn; xe lăn tay có người đẩy an toàn hơn

Gọi 0977.014.486 (Zalo cùng số) và nói giúp chúng tôi cụ liệt bên nào và cụ có hay tự đứng dậy không. Hai câu đó quyết định thiết bị nào an toàn, thiết bị nào nguy hiểm cho chính cụ. Cửa hàng ở 147 Nguyễn Phong Sắc, TP Vinh, Nghệ An.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao người bị tai biến hay cáu gắt, thay đổi tính nết?
Phần lớn là do tổn thương thần kinh chứ không phải cụ đổi tính. Hướng dẫn Bộ Y tế liệt kê rõ dễ cáu giận, cố chấp, lãnh đạm, bốc đồng là những thay đổi thường gặp sau đột quỵ.

Người tai biến khóc cười bất chợt là bị gì?
Hiện tượng này gọi là hiệu ứng giả hành — khóc hoặc cười vào lúc bất ngờ, không phù hợp cảm xúc thật. Đây là hậu quả của tổn thương thần kinh.

Vì sao cụ chỉ ăn hết nửa đĩa rồi bảo đã xong?
Người tổn thương não phải có thể bị lãng quên bên trái — không nhận biết được nửa bên trái của thế giới, kể cả nửa đĩa thức ăn. Không phải kén ăn.

Hôm nay cụ làm được, mai lại không — có phải giả vờ không?
Không. Khiếm khuyết sau đột quỵ thay đổi theo thời gian và theo môi trường. Đây là đặc điểm của bệnh.

Có nên mua thuốc bổ não cho người sau tai biến không?
Mọi loại thuốc đều là chỉ định của bác sĩ. Tài liệu chuyên môn còn nêu rõ không dùng thuốc chống trầm cảm để phòng ngừa trầm cảm sau đột quỵ.

Người chịu trách nhiệm nội dung: Dược sĩ Hải — Giám đốc điều hành 3T-Mart, thiết bị y tế và phục hồi chức năng, Thành phố Vinh, Nghệ An.

Nguồn: Hướng dẫn ban hành kèm Quyết định 5623/QĐ-BYT (Bộ Y tế, 2018) · Hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) — Caregiver Guide to Stroke.

Lưu ý: nội dung mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của nhân viên y tế.

Cập nhật: 12/08/2026