Người già nằm một chỗ bị loét: làm gì trong 48 giờ đầu

Người già nằm một chỗ bị loét: làm gì trong 48 giờ đầu

Chiều thứ Bảy, người con lau người cho mẹ như mọi ngày. Lật nghiêng cụ sang một bên, chị thấy ở vùng xương cùng — chỗ thấp nhất của lưng, ngay trên khe mông — một mảng da hồng đỏ bằng hai ngón tay.

Sờ vào cụ không kêu đau. Chị nghĩ chắc do nằm lâu, mai là hết.

Mảng đỏ đó có thể là loét độ một. Và bốn mươi tám giờ tới quyết định nó biến mất hay thành một vết thương phải chữa nhiều tháng.

Đệm chống loét giãn thời gian giữa hai lần trở mình — nhưng không thay được việc trở mình

Làm sao biết vết đỏ đó đã là loét hay chưa?

Ấn ngón tay vào giữa vùng đỏ, giữ 3 giây rồi thả. Nếu da trắng đi rồi hồng lại — tuần hoàn còn tốt, giảm tì đè là ổn. Nếu da vẫn đỏ nguyên, không trắng đi — mô bên dưới đã tổn thương, cần báo nhân viên y tế.

Đây gọi là phân biệt hồng ban ấn trắng và ấn không trắng, là khuyến cáo trong hướng dẫn quốc tế về phòng và điều trị loét tì đè (EPUAP/NPIAP/PPPIA 2019). Nó không cần dụng cụ gì, ai cũng làm được, và là kỹ năng đáng giá nhất mà người nhà có thể học trong mười giây.

Với người da sẫm màu, vết đỏ rất khó nhìn thấy. Hướng dẫn khuyên sờ so sánh nhiệt độ da: vùng ấm hơn hoặc mát hơn hẳn chỗ xung quanh, hoặc sờ thấy chắc/mềm khác thường, cũng là dấu hiệu. Đừng chỉ trông vào màu da.

Bốn việc phải làm trong 48 giờ đầu

1. Bỏ hoàn toàn sức đè lên vùng đó. Không phải "đè ít lại" — là không đè nữa. Xoay tư thế sao cho vùng đỏ hoàn toàn không chạm mặt giường cho tới khi nó hết đỏ.

2. Lập lịch trở mình và dán ngay đầu giường. Hướng dẫn 2019 không còn nói cứng "mỗi 2 giờ" nữa, mà yêu cầu lịch cá nhân hóa — tùy khả năng tự trở của cụ, tình trạng da, và mức đau. Nhưng với người nằm một chỗ không tự trở được thì 2 giờ vẫn là mốc an toàn để bắt đầu.

Hướng dẫn còn khuyến cáo hẳn "áp dụng chiến lược nhắc nhở trở mình". Nghe nhỏ nhặt nhưng đó là khuyến cáo có mức chứng cứ: đặt báo thức điện thoại, kẻ một bảng giờ dán đầu giường, ai trở thì tick vào. Nhà có nhiều người thay phiên càng cần.

3. Kê lại gót chân — gần như nhà nào cũng làm sai. Gót chân là vùng bị bỏ quên nhất.

Đặt gối dưới gót là sai. Phải đặt gối dưới bắp chân, phân tán trọng lượng dọc theo bắp chân, để gót treo lơ lửng hoàn toàn, không chạm giường. Và tránh đè lên gân gót cùng vùng khoeo chân.

4. Xem lại chuyện ăn uống. Đây là chỗ ít người nghĩ tới khi thấy vết loét. Cơ thể thiếu đạm và thiếu năng lượng thì da không lành được.

Hướng dẫn 2019 đưa con số cụ thể cho người có loét: 30–35 kcal cho mỗi ký cân nặng mỗi ngày và 1,2–1,5 g đạm cho mỗi ký cân nặng mỗi ngày.

Cụ nặng 50 ký thì tính ra khoảng 1.500–1.750 kcal và 60–75 g đạm mỗi ngày. Cụ thể hơn hẳn câu "ăn uống đầy đủ". Và phải đủ nước.

Nghiêng 30 độ, không nghiêng 90 độ

Đây là chi tiết mà hầu như không gia đình Việt nào biết, và nó thay đổi kết quả rất nhiều.

Khi trở mình, phản xạ tự nhiên là lật cụ nghiêng hẳn sang một bên cho gọn. Nhưng nghiêng 90 độ dồn toàn bộ trọng lượng lên mấu chuyển lớn xương đùi — mỏm xương nhô ra ở hông. Đó là một trong những điểm loét nặng nhất và khó lành nhất.

Hướng dẫn khuyên nghiêng khoảng 30 độ, có gối chèn sau lưng đỡ cụ. Nghe thì cụ nằm "chưa nghiêng hẳn", nhưng áp lực được phân tán ra cả mảng lưng thay vì dồn vào một mỏm xương.

Một mâu thuẫn phải xử lý khéo: đầu giường

Hướng dẫn 2019 khuyên giữ đầu giường phẳng nhất có thể. Lý do: nâng đầu giường cao làm da và mô bên dưới trượt lên nhau — gọi là lực xé — và đây là nguyên nhân trực tiếp gây loét vùng xương cùng.

Nhưng nâng đầu giường lại cần thiết khi cho ăn, vì cho ăn ở tư thế nằm ngửa là nguy cơ sặc và viêm phổi hít.

Cách dung hòa: nâng đầu giường khi ăn và giữ thêm khoảng 30 phút sau ăn, rồi hạ xuống. Đừng để cụ ngồi dựa cả buổi chiều vì "cho thoáng".

Ba việc làm vì thương nhưng lại làm nặng thêm

Xoa bóp mạnh vùng da đỏ "cho máu lưu thông". Hướng dẫn 2019 nói thẳng: không chà xát mạnh vùng da có nguy cơ. Mô bên dưới đã tổn thương, chà xát làm rách thêm.

Mua nệm thật mềm cho cụ êm lưng. Hướng dẫn của Bộ Y tế ghi rõ nệm mềm làm cụ khó tự vận động hơn — mà càng ít tự cựa quậy thì càng nhanh loét. Cần nệm cứng làm nền, rồi đặt đệm chống loét chuyên dụng lên trên.

Để da ẩm. Nước tiểu và mồ hôi làm da mủn ra rất nhanh. Hướng dẫn yêu cầu rửa ngay sau mỗi lần tiểu hoặc đại tiện không tự chủ, tránh xà phòng có tính kiềm mạnh, và dùng sản phẩm thấm hút tốt.

Khi nào phải gọi nhân viên y tế ngay

• Vùng da đỏ ấn không trắng sau 3 giây
• Da đã trợt, phồng nước, hoặc hở thành vết thương
• Vết loét có mùi, chảy dịch đục, viền đỏ lan rộng
• Cụ sốt, hoặc lú lẫn tăng lên
• Cụ sụt cân liên tục

Điều chúng tôi mong anh chị mang về từ bài này

Hướng dẫn của Bộ Y tế có một câu mà chúng tôi nghĩ mọi người con chăm cha mẹ nằm một chỗ đều nên đọc:

"Với các nguồn lực và kinh nghiệm về điều dưỡng đầy đủ, loét ép không được hình thành trong thời gian bất động sau đột quỵ." — Hướng dẫn ban hành kèm Quyết định 5623/QĐ-BYT ngày 21/9/2018

Nghĩa là loét không phải chuyện đương nhiên của người nằm lâu. Nó gần như phòng được hoàn toàn. Câu này nghe có thể nặng nề với người đang chăm, nhưng ý nghĩa thật của nó là điều ngược lại: việc anh chị làm mỗi hai tiếng đồng hồ có tác dụng thật, không phải làm cho có.

Chi tiết đầy đủ về trở mình, cho ăn và vệ sinh, mời anh chị xem bài trụ cột Chăm sóc người bệnh tai biến tại nhà — cẩm nang cho sáu tháng đầu.

Xem đệm chống loét và giường phù hợp

Đệm chống loét không thay được việc trở mình — nó giãn thời gian giữa hai lần trở, và phân tán áp lực cho những chỗ tay người không với tới được.

• Đệm hơi chống loét iMediCare — 850.000đ, bản phổ thông
• Đệm hơi ống chống loét có bô đi vệ sinh OROMI HF6002 — 1.200.000đ, cho người không rời giường được
• Đệm nâng hạ điện tử cho người nằm liệt — 3.800.000đ, hỗ trợ đổi tư thế khi người chăm không đủ sức

→ Xem toàn bộ danh mục Đệm chống loét
→ Cần đổi tư thế thường xuyên: Giường y tế

Một tiêu chí chọn giường mà gần như không ai hỏi: mặt giường phải đủ rộng để trở người mà không chạm thanh chắn. Giường hẹp thì mỗi lần trở mình cụ va vào thành giường — bầm tím, trầy da, và người nhà ngại trở.

Gọi 0977.014.486 (Zalo cùng số) và cho chúng tôi biết: cân nặng của cụ, cụ còn tự trở mình được không, và đã có vết đỏ chưa. Ba thông tin đó đủ để chọn đúng loại đệm. Cửa hàng ở 147 Nguyễn Phong Sắc, TP Vinh, Nghệ An.

Câu hỏi thường gặp

Người già nằm một chỗ bao lâu thì bị loét?
Có thể chỉ sau vài giờ nằm yên một tư thế ở những chỗ xương sát da. Không có mốc an toàn cố định — vì vậy hướng dẫn yêu cầu trở mình theo lịch chứ không chờ thấy đỏ mới trở.

Vết đỏ ở mông ấn vào trắng có sao không?
Trắng đi rồi hồng lại là tuần hoàn còn tốt. Giảm tì đè vùng đó và theo dõi tiếp. Nếu ấn không trắng thì đã tổn thương, cần báo nhân viên y tế.

Có nên xoa bóp vùng da đỏ cho máu lưu thông không?
Không. Hướng dẫn quốc tế 2019 khuyến cáo không chà xát mạnh vùng da có nguy cơ — làm vậy gây tổn thương thêm.

Đệm chống loét có thay được việc trở mình không?
Không. Đệm giãn thời gian giữa hai lần trở và phân tán áp lực, nhưng không thay được việc đổi tư thế.

Kê gối ở đâu để chống loét gót chân?
Kê dưới bắp chân để gót treo lơ lửng hoàn toàn, không chạm giường. Kê gối ngay dưới gót là sai.

Người chịu trách nhiệm nội dung: Dược sĩ Hải — Giám đốc điều hành 3T-Mart, thiết bị y tế và phục hồi chức năng, Thành phố Vinh, Nghệ An.

Nguồn: Hướng dẫn ban hành kèm Quyết định 5623/QĐ-BYT (Bộ Y tế, 2018) · Hướng dẫn quốc tế về phòng và điều trị loét tì đè EPUAP/NPIAP/PPPIA 2019.

Lưu ý: nội dung mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của nhân viên y tế.

Cập nhật: 12/08/2026